De catharsis en de oude voet, de overheid als schokdemper

Zal de mensheid zijn leven gebeterd hebben na de catharsis? In zijn column voor NRC Handelsblad vraagt de schrijver Tommy Wieringa zich hardop af of de algehele gedwongen stilstand tot introspectie leidt, en de introspectie tot zelfverbetering. Hoe vergaat het onze ziel met die verplichte zelfquarantaine? Ineens is niet meer alles mogelijk. Plots ligt niet alles meer voor het grijpen. Een tuchtiging. Algehele rust zoals nu? Die staat voor velen gelijk aan de dood. De verveling slaat toe. En met de verveling de irritatie. En met de irritatie toenemende berichten over provocaties van de politie, ruzies en huiselijk geweld. Zal er na de crisis veel veranderd zijn? Tommy Wieringa denkt van niet. En hij zou wel eens gelijk kunnen gaan krijgen. Dat is zeer aannemelijk. De menselijke natuur is onveranderlijk en hopeloos, zoals hij schrijft We zullen ons na de crisis weer herenigen met onze slechte gewoontes. We zullen er nog een paar aan toevoegen. Daar kun je donder op zeggen. Het zal straks weer ieder voor zich zijn. Het hedonisme keert terug. Zie me daarin heus niet als beter dan een ander. Nu als zijn er critici die zeggen dat de veiligheidsmaatregelen om mensenlevens te redden niet opwegen tegen de maatschappelijke ontwrichting. Maar wat als zo’n criticus zijn zin krijgt, er een vroegtijdige versoepeling optreedt en daarna één of twee gezinsgenoten aan het virus overlijden? Dan is het huis te klein. De pandemie kan nog wel twee jaar duren. Twee jaar? Dan heeft iedereen de ander de hersens ingeslagen. Twee jaar geen kapper! Terug naar de Batavieren. Deed ondertussen een nieuwe vinding. Nou ja, voor mij een nieuwe vinding. Spreidde de handen van Ellen en bewoog die heel zachtjes over haar gezicht. Op het ritme van pianomuziek. Ik liet haar vingertoppen rusten op haar wangen. Ze ondersteunde haar hoofd met haar eigen hand. Ellen bracht een vinger naar haar mond en kuste die vinger. Ze had contact met haar eigen handen. Haar eigen handen die haar eigen gezicht streelden. Ik wist niet wat ik zag. Wat een reactie! Het leek alsof Ellen tegen zichzelf zei: ‘Dit is van mij, dit voelt als iets van mezelf. Mijn eigen handen of mijn eigen wangen.’ Ze kwam uit de slaapstand. Ogen die niet tot spleetjes vernauwd bleven maar wagenwijd opengingen. Ik zal niets nieuws hebben ontdekt. Dit zal in tehuizen door professionals allang worden toegepast. Maar voor ons was het een trouvaille. Er verscheen een geweldige glimlach op het gezicht van Ellen. Met onze zorgzusters erbij de ‘oefening’ naderhand herhaald. En vervolgens nog eens. En steeds hetzelfde effect. Ik vroeg of Ellen het fijn vond haar handen op haar gezicht te voelen. Ze knikte en er kwam een ‘jáaa’, en daarna nog één. ‘Lekker’, hoorden we. Juichmomenten. Die hand op haar gezicht is voor Ellen kennelijk ook rustgevend. Ondertussen luistert ze dan naar muziek. Nee, niet het coronalied van die idioten, welnee, niet die nu ‘vergeten groep exhibitionisten, ik doel op muziek, op Wibi. ‘ Als woorden tekort schieten’, luidt de titel van het nieuwe boek van Nicci Gerrard dat over dementie gaat. Een openhartig boek en eigenlijk de faco verplichte kost voor iedereen in de zorg maar ook daarbuiten. Het boekenpanel van DWDD is lovend en terecht. ‘Elke bladzijde waren we geraakt’, schrijft het panel in zijn aanbeveling. Nicci Gerrard kennen we beter als de vrouwelijke helft van het bijzonder succesvolle schrijversduo Nicci French. Nicci Gerrard was lange tijd journalist bij de Britse krant The Observer. Ze zag haar vader in slow motion sterven aan dementie tot zijn werkelijke dood in november 2014. Toen besloot ze over dementie een boek te gaan schrijven. Van binnenuit. Een schitterend boek. Een leerzaam boek in deze surrealistische quarantaine-tijden van corona. Ervaar zelf als mantelzorger, zoals ook beschreven in het boek van Nicci Gerrard, dat dementerenden en hun directe mantelzorgers hun sociale betekenis verliezen bij velen. Die staan nog in het volle leven te stralen, de dementerende niet meer, de mantelzorger evenmin. Het is schrijnend maar o zo waar. Herinneringen vormen een wezenlijk onderdeel van het leven. Maar wat als de herinneringen je ontnomen worden? Wat als je met de ander de gezamenlijke herinneringen niet meer kunt terughalen en delen?  
Mannen en vrouwen die met dementie leven ‘zijn vaak vermiste personen’, lees ik op pagina 15 bij Nicci Gerrard. Vermiste personen ja. Ze zijn, zo schrijft Gerrard en hoe herkenbaar, ‘vergeten en uitgestoten door de maatschappij die hecht aan onafhankelijkheid, economische groei, welvaart, jeugdigheid, zonnestralen en succes, en die zich afkeert van kwetsbaarheid’. Niet alleen als het om dementie gaat. Weet nog maar al te zeer dat in 2011 een mafkees over een onnozel feestje elders begon. Wij waren niet uitgenodigd. Hij wel. Vanzelfsprekend hij wel. Hij had nog steeds niet het predicaat vermist persoon. Voorheen hoorden we er altijd bij, maar ineens niet meer. Het kon ons geen bal schelen. Werkelijk niet. Ook Ellen niet. Ze was toen nog behoorlijk goed, maar we hadden net te horen gekregen dat ze bovenop de ziekte van Parkinson ook sluipenderwijs aan Lewy Body dementie leed. Ach, sprak die oliedomme hypocriet met de psychologie van het achtereind van een monsterlijk varken: ‘Misschien dachten die luitjes van het feestje wel dat het voor Ellen en jou beter was jullie niet meer te vragen. In jullie eigen belang.’ Dit is eerder een citaat van destijds dan een parafrase. De man sloeg met zijn kijk op naastenliefde een modderfiguur. Hij kwam er ook nooit meer van af. Ik wees hem de deur. Alle vaste grond onder je voeten weg en dan dankbaar moeten zijn dat je er niet meer bij hoort. Ellen was getuige van wat er werd gezegd. Naderhand zat ze als een paria te huilen op de trap. Niet vanwege dat feestje. Want dat waren sessies waarvan je achteraf dacht: waar hadden we de eer aan te danken en waar hebben we het in godsnaam gedurende die verloren uren over gehad? Ellen huilde om heel iets anders. Ik zal dat beeld nooit van mij af kunnen schudden. Het heeft me diep geraakt. Uitgestoten, zo voelde het. De onderste traptreden ben ik altijd blijven associëren met de harde realiteit van ziek worden binnen een broos systeem dat zich (inderdaad Nicci Gerrard) richt op gezondheid, welvaart, materialisme en succes, en dat zich keert tegen zwakte en afhankelijkheid. De aftakeling van Ellen gaat me door merg en been. Maar veel zwaarder heb ik het met de omstandigheden waaronder dit alles plaatsheeft en het gegeven dat het vermoorden van klootzakken nog altijd in Nederland wordt gezien als een strafbaar feit. Ik kan me niet op noodweer beroepen. Nu zijn we allemaal kwetsbaar. Hopeloos kwetsbaar. En het kan nog wel twee jaar duren. Maskers vallen af. Als het leven niet meer leuk is. Wat dan en hoe dan? Als het leven niet meer klopt, hoe verder? De les van corona. De mensheid loopt achter winnaars aan. Maar wat als er ineens nergens meer winnaars zijn? Wat als alles verworden is tot één grote steppe, tot één grote droge kale vlakte? De bedrijfstop in Nederland doet nu graag een beroep op de overheid voor steun. Ze doet ook een beroep op het personeel. Maar zelf? Matigen? Nu nog niet, misschien later, beloven ze, lees de rondgang langs topmanagers in NRC. Riante bonussen met staatssteun. Kan het tegenstrijdiger? Hoe paradoxaal kun je het hebben. De vaak verguisde overheid ineens als welkome schokdemper. Dat wordt nog wat na de corona-tijden als iedereen zich meldt bij de overheid en het kabinet zijn kalmerende toezeggingen niet kan waarmaken.
Deze week werd er op het keukenraam getikt. Een klopje. Toen nog één. een voorzichtig klopje. De schilder die een paar padenstoelhuizen verderop bezig was. Vorig jaar was hij bij ons met de buitenboel aan de gang geweest. Hij viel toen al op, Peter, vanwege de belangstelling die hij voor Ellen aan de dag legde. Compassie en empathie. Had duidelijk ook iets in zijn leven meegemaakt. Ja, dacht ik nog: zijn zulke mensen als naaste te koop bij Ikea of de Gamma? Liggen er bouwpakketten voor zulke mensen in de schappen van Hornbach, bouwpakketten die je zelf thuis in elkaar kunt schroeven? P. dus. Hij tikte op het raam. De persconferentie van Mark Rutte over naastenliefde in deze bange corona-tijden moest nog komen. P. verplaatste zich van het raam naar de voordeur. Een beetje verlegen zei hij dat àls er een boodschap gehaald moest worden, wij hem gerust even konden bellen. We konden hem vanzelfsprekend even vragen nu hij verderop bezig was, maar ook daarna als hij elders met een emmer verf en een kwast op een steiger stond. Het ontroerde.
Elly Wolf vertelde over wat zich zoal in het verpleeghuis afspeelt. Twee oudjes. Al 68 jaar getrouwd. Zij in het verpleeghuis. Hij nog thuis. Hij naar zijn vrouw in het verpleeghuis. Met een bloemetje. Nee, hij mocht niet naar binnen. Bloemetje mocht niet naar boven naar zijn vrouw. Zou corona kunnen opleveren. Hij smeekte de leiding van het verpleeghuis zijn vrouw één kusje te mogen geven. Ze waren tenslotte bereid zijn vrouw even te halen en achter glas te zetten beneden in de hal. Hij buiten. Op de stoep. Vanaf die straatklinkers gaf hij door het glas zijn vrouw een kusje. En hij huilde droge tranen. Zo heeft Elly nog veel meer verhalen. En dan probeer ik te luisteren naar die inbelprogramma’s op de radio. En dan denk ik: mensen zeik niet! Gisteren in het Journaal een 3x bovenmodaal echtpaar met kinderen. Het wordt nu wel moeilijk, neuzelden ze, de hele dag op elkaars lip. Een stem met een snik. Zeik niet. Het maakt opstandig. Het onvermogen zich aan te passen. Journaal waarom zend je die onzin uit?! Beperk je, media, nou eens tot de echt wezenlijke dingen. Speculeer niet zo. Maak niet van elke scheet een donderbus. We hebben er al genoeg. Ja, de dominee in mij is opgestaan. En we moeten de Pasen nog krijgen!

****

Lieve Johan en Ellen!

Het kan nauwelijks meer over iets anders gaan dan over corona. Het lijkt onze dagen wel te vullen, terwijl we toch heus ook andere dingen doen. Wel correspondeer ik heel wat af, ook omdat mensen ons mailen met de vraag hoe het gaat en we wat nare berichten kregen over zieke vrienden en een aan corona overleden kennis. Die zieken hoefden gelukkig niet opgenomen te worden, maar toch akelig genoeg. Wij zijn nooit fans van die Stan Huys geweest, type schoonmoeders lieveling. Hij is dol op open vragen waarvoor je geen journalistiek gestudeerd hoeft te hebben, maar inderdaad die man van de RABO had hij wel tuk met z’n opmerking over de hoogte boetes bij rood staan. Bij ambassadeur Peter Hoekstra vond ik Huys juist weer zwak! Hij volstond met het citeren van Trumps blunders, leunend op The Guardian etc. Dan weet je toch dat die niet zal antwoorden: ‘Ja, nu u het zegt, meneer Huys, daar hebt u gelijk aan?!’ Hij had die man onderuit moeten halen door aan te tonen dat Trump zichzelf tegenspreekt en onzin lult. Maar daar is hij volgens mij veel te lief voor of, nog erger: hij wordt veel te graag aardig gevonden en durft zijn grenzen niet te verleggen. Hoe is het nu met jullie? Niemand van het team nog ziek en jullie houden de stemming er wel in? Wat zou je er toch veel voor over hebben als Ellen in staat zou zijn te laten merken dat ze weet dat er iets vreemds aan de hand is. Dat vind ik heel knap en vooral ook heel goed van jou, dat je vooral juicht als ze wél ineens communiceert en niet klaagt of hardop betreurt dat ze dat heel vaak niet doet helaas. Dit is dus een compliment, ex-gereformeerde! Johan, mijn pen vloeit niet meer zo, ik ga naar de krant of naar een Duitse dichtbundel. Zal toch wel weer eerst de corona-kroniek worden… Houd je goed en houd ons ook van je eigen lichamelijke toestand op de hoogte, als je wilt. Ook daarmee sterkte, hartelijk gegroet op wel meer dan 1,5 meter afstand.

Met een veilige omhelzing dus! Jeannette.

****

Lieve Ellen en Johan.

Mede namens John: wat een prachtige verhalen weer op de website! Het boek van Nicci Gerrard ken ik niet, ik schrijf het op mijn lijstje! Ben erg benieuwd, ben een grote fan van haar en van het schrijversechtpaar. Heb heel veel boeken van beiden trouwens, hele serie van maandag  t/m zondag ( zo even uit mijn hoofd), die boeken zijn boven. En tevens een hoop detectives van hen. Ben ook heel benieuwd naar het boek van zijn dochter over Max van Weezel. Vond het een heel bijzondere man, heel integer en charismatisch. Prachtig verhaal over Ellen trouwens, het heeft mij diep geraakt, aanrakingen op het gezicht of wangen werken vaak rustgevend. 
Ik heb een “ oefening “ met waarschijnlijk ook zo’ n effect geleerd van een zekere Rinske (yogadocente). Beide handen gevouwen voor de borst, ga de handen heen en weer wrijven tot ze warm worden( ca 1 minuut ), leg beide warme handen op je ogen, als een kommetje, adem rustig  in en uit, zolang je het fijn vindt , je wordt er heel rustig van! Misschien heeft het hetzelfde effect op Ellen??!! Ook goede oefening voor jou Johan als je gestrest bent of zo, helpt echt, ik spreek uit ervaring. Tot volgende mailwisseling, gezellig hoor! Hier alles Oké, wat verkouden, dat is alles!

Liefs voor jullie en een afstandszoen van ons beiden 💕💕👍🍀👍🌹🌹XX

****

Hoi Johan, 
Dank voor je blog. Wat een mooi, bijzonder verhaal van Ellen haar handen op haar gezicht! Wat zal het mooi geweest zijn om dit te ervaren en een glimlach te zien verschijnen! Daar teer je dan weer op! 
Hier alles zijn gangetje. Kom net zoals iedereen nergens, alleen stukje om met het hondje. Het is een vreemde, bizarre tijd. 
Ik heb sinds twee weken veel pijn, weer een zenuw bekneld vanuit de wervelkolom en kreeg als “kadootje” vorige week de pijnlijke gordelroos. Nu nog meer medicatie en morfine dus. 
Houd jullie taai en stay safe! 
Lieve groetjes van ons 
Cinta
.

****

Hallo Ellen en Johan.

Prachtig te lezen over dat contact van de vingertoppen van Ellen met haar wang. Dat doet me veel, zoals ook de anderen. Dat boek van Nicci Gerrard interesseert me. Wat je schrijft heeft mijn belangstelling opgewekt. Ik ga naar de boekwinkel, schaf me een exemplaar aan. De sociale betekenis van de afhankelijke voor de onafhankelijken, beter: de afnemende betekenis, heel intrigerend. Die sociale betekenis is juist zo essentieel. Je kunt allemaal dement worden, of anders ziek. Iedereen wordt momenteel keihard met zijn neus op de feiten gedrukt.

Jullie lieve groeten, Jan.

****

Hallo Johan,

Net je laatste blog gelezen. Wat ontzettend mooi dat verhaal van Ellen over haar vingers. Wat een ontdekking ! Ook goed te lezen dat het haar goed gaat. Pas goed op jezelf in deze moeilijke tijd zonder veel sociale contacten. Ik mis jullie ook. Doe Diana de groeten en heel veel liefs voor jullie beiden.

Groetjes Wil

Johan