Het zelfbeschikkingsrecht van Lale Gül versus het vermeende van vaccinatieweigeraars

Op de kop af vijf jaar Ellen weer weg uit het verpleeghuis waar ze nooit de persoonlijke zorg zou kunnen krijgen (en ook een paar jaar miste) als thuis met Diana en Elly als wel heel duidelijk de uitschieters naar boven. Want eerlijk is eerlijk: we hadden hier met name via een bureau ook even een paar druiloren en poppenkastfiguren lopen. Die kwamen via de voordeur binnen en verdwenen weer gauw via de achterdeur de tuin door. Lof ook voor Trudy, Jacinta en Esmé. Maar bovenal lof voor de diehards Diana en Elly, en voor Ellen zelf natuurlijk. Zie de zorgzusters nog begin dit jaar met sneeuw en spekgladde binnenwegen zich hier met hun auto de straat in ploeteren. En ook de corona verhinderde de dames niet excellent werk af te leveren. Bloemen voor Ellen van Jan van Ewijk die zelf een tijdje opgenomen was geweest en in zijn geval in een volstrekt verkeerde cijferslotomgeving op grond van een te snel en dubieus genomen diagnose. Hij weet als geen ander hoe (terug bij) de eigen haard voelt. Als goud. Uitgaan van het verkeerde kortom en zie het dan maar eens terug te draaien, Jan weet daar alles van. De bureaucratie… De langs elkaar heen werkende instanties. De koppigheid van ambtenaren. Het naar elkaar afschuiven van verantwoordelijkheden. We zijn het in tal van segmenten van de Nederlandse maatschappij terug. Het zogenaamd niet-weten uit veiligheid. De excuus samenleving met de bekende krokodillentranen naderhand. Jan bedankt voor de bloemen en de lieve woorden naar Ellen. Ook Wil bedankt voor het al even schitterende boeket bloemen dat hier met een bestelbusje werd afgeleverd. En Diana bedankt voor de lekkernijen die ze op 1 november ter viering van het lustrum meebracht naar haar gebruikelijke dienst voor Ellen. Hoeveel keer zal Diana Ellen nu al persoonlijk hebben verzorgd? Minstens vijftienhonderd keer. Haar verjaardag viert ze zeer binnenkort met landgenoten in het Afghaanse vluchtelingenkamp in Zeist en met het uitserveren van een paar honderd maaltijden. Ik ga met haar mee. Kan me er nu al op verheugen, dit moet een enorme belevenis worden. Felicitaties voor de doorzetter Ellen bovendien uit Valkenburg en Leeuwarden. En van de huisarts in de vorm van een nieuwe griepprik. Ondertussen kijken we of er nog mondkapjes zijn overgebleven van de vorige keer. En verbazen we ons over de televisiejournalistiek die willekeurige voorbijgangers op straathoeken vraagt wat ze vinden van het weer aantrekken van de teugels met steeds meer corona besmettingen. Tal van ondervraagden zouden in eigen ogen een veel betere premier en minister van volksgezondheid zijn en mogen voor de camera maar een end weg wauwelen. En die eigenaresse van een sportschool die zwaar tegen aanscherping is omdat ze vreest klanten te verliezen. Een argument van de eigen portemonnee waaraan de gezondheidsrisico’s inderdaad maar beter onderschikt zouden moeten zijn. Raar eigenlijk dat Rutte en De Jonge niet voor Gods water en Gods akker zijn. Heel vreemd…. Het kabinet vervalt in oude fouten, kopte NRC afgelopen weekend. Voor de bevolking geldt dat natuurlijk niet, zeggen we maar een beetje cynisch. Het recht op zelfbeschikking is een groot goed. Daar moeten we zuinig op zijn. Maar de tegenstanders van een Covid-19 vaccinatie misbruiken het recht op zelfbeschikking ten koste van medeburgers. Zo anders dan de schrijfster Lale Gül bijvoorbeeld die koos voor zelfbeschikking. Ze was daarmee geen gezondheidsrisico voor anderen. Ze wilde haar eigen leven zelf uitstippelen. Ze werd een risico voor zichzelf. Ze verdient de NS-publieksprijs. Lees maar.

Mag je haar geruchtmakende autobiografische debuut als auteur vergelijken met Frankrijks Emile Zola? Verguisd als hij óók werd door een deel van de bevolking, schreef hij in 1898 het kortom lang niet door iedereen bewierookte J’accuse naar aanleiding van het omstreden politieke Dreyfus-proces. Ik las dat een recensente die jarenlang in Jordanië woonde de vergelijking van Lale Gül met Emile Zola een belediging vond voor de schone letteren. De schone letteren? Hoezo? Waarom een belediging? Wordt kaas ook pas gewaardeerd zodra die van jong naar belegen en vervolgens oud springt? Misschien wel ja. Stak er over Zola destijds in Frankrijk niet een even hevige storm op als ruim 125 jaar later over de Amsterdamse Lale Gül? Heftiger nog wel. Zou er met wat zij schreef thematisch niets nieuws onder de zon zijn? Dat mogen wij ons dan aantrekken, inclusief de recensente, niet de Nederlandse Turkse of Turkse Nederlandse. Hoezo moet literatuur voldoen aan de eis van een nieuw thema of iets dergelijks? Flauwekul. Lale Gül in verband brengen met Reve en Wolkers zou een belediging zijn voor die twee? En mocht je haar ook niet in één adem noemen met de rebelse Jan Cremer. Maar hoe werd hun werk aanvankelijk wel niet ontvangen. Wie Wolkers las was in mijn tienerjaren een viespeuk, ik weet het uit eigen ervaring. Wolkers las ik thuis bij mijn ouders in het geniep. Wolkers werd afgeschilderd als een ranzige oversekste man die maar niet volwassen kon worden. Een zolderkameridioot uit Oegstgeest. Turks fruit, Terug naar Oegstgeest, Kort Amerikaans – ze werden niet meteen in de eregalerij gezet. Ze werden op de hbs ook afgekeurd voor de boekenlijst. Wolkers begon niet als grootheid, hij werd het pas veel later, gaandeweg. Net als Reve. Ik ben het er absoluut niet mee eens dat de afvallige moslima Lale Gül een karikatuur maakte van het streng-islamitische gezin waarin ze opgroeide. Je kunt iets niet een karikatuur vinden als je tegelijkertijd in je recensie schrijft dat er thematisch niets nieuws onder de zon is. Net zomin als Wolkers en vele anderen dat deden over hun gereformeerde opvoeding. Ook die liet wonden na. En de auteurs maakten er geen karikatuur van. Ze kwamen stuk voor stuk ook in hun boeken op voor hun eigen rechten en hun eigen ontwikkeling als zelfstandig denkend persoon. Zoals ook menig songwriter bekend is met knuppels en hoenderhokken. Nee, ‘Ik wil leven’ is niet koren op de molen voor atheïstisch links, en over extreemrechts wil ik het helemaal niet hebben. Niet eens nee. Boeken zijn er om iets los te maken bij de lezer. Er moet een spanningsboog in zitten. Een schrijver dient te raken. De controversiële Lale Gül met haar geheel eigen stijl had de moed de lezer te raken. Ze scheerde bewust langs de afgrond: bitter, geestig, ongegeneerd. Ze verzamelde er heel veel moed voor. Afgezien van succes leverde dat haar ook veel bedreigingen en scheldpartijen op. Ze betaalde een nog hogere prijs, ze werd geëxcommuniceerd, ze werd uit de eigen kring verstoten.

In het steeds meer ongeletterde Nederland zijn ze er gelukkig nog, de boekenlezers. Jazeker, ze zijn nog niet uitgestorven. IKEA verkoopt nog boekenkasten van spaanplaat. We staan aan de vooravond van de uitreiking van de NS-publieksprijs. Niet zo maar een prijs. Margriet v.d. Linden maakt de winnaar of winnares bekend, en ook Margriet niet zo maar iemand. We hebben dit jaar met Lale Gül een wel zeer bijzondere schrijfster in het rijtje genomineerden staan. Ze schreef niet alleen een in meerdere opzichten heel intiem boek, het boek is ook duidelijk als feitenrelaas. Als eyeopener vooral ook. Want met de tekst mag er dan volgens de critici niets nieuws onder de zon zijn, het religieus conservatisme beschadigt en maakt geestelijk nog steeds zijn slachtoffers. Lale Gül verloor met haar controversiële openhartigheid haar familie. En ze vermoedt dat het nooit meer goed komt. Ze verbrak, zoals ze dat zelf voelde, de ketenen. Ze werd bedreigd. Ze moest onderduiken. Veel hulp daarbij kreeg ze van Amsterdams burgemeester Femke Halsema persoonlijk. Die sprong voor de jonge schrijfster uit West in de bres. Moet je het boek van a tot z gelezen hebben om op Lale Gül te stemmen voor de NS-publieksprijs? Ik denk het niet. Gül wilde leven toen ze in de pubertijd kwam. Ze wilde leven als een in alle opzichten gezonde jonge vrouw met nieuwsgierige behoeften, en met erotiek, zoals ook jongens dat mochten en konden. Waarom jongens wel vrij in hun doen en laten en zij niet! We wilde geen broedkip worden, zoals ze schreef. En ook geen kamerplant. Ze wilde avontuur. Ze wilde sensualiteit. Ze keek om zich heen en werd dwars. Waarom heb ik verdorie geen piemel, vraagt Gül zich herhaaldelijk in haar boek af. En ook: wat heb ik misdaan om als meisje ter wereld te komen! Ze was het stiekeme gedoe zat om leuke vriendjes te ontmoeten of om naar een film te gaan. Het haatte het door haar broer als cipier naar haar bijbaantje aan de kassa bij Albert Heijn te worden gebracht en er weer te worden opgehaald ‘s avonds na sluitingstijd. Ze voelde zich betutteld en onvrij. De kooi. Lale Gül is soms ook grof in de mond in haar boek. Nou en? Wat blijven we toch een stel hypocriete moralisten. Gül toont zich in heel haar verlangens en kwetsbaarheid. Haar vriendje hield ze meer dan een jaar lang voor haar familie verborgen. Stilletjes treinde ze naar het Haagse Laakkwartier. Nagellak en lippenstift verborg ze. Het boek is zó oprecht en lijkt ook zó authentiek. De pijn zit zo diep dat ze het telkenmale heeft over haar verwekkers in plaats van over haar ouders. En zou ze bij God in een goed blaadje komen te staan als zij een ongelukkig leven bleef leiden? Haar hersens maakten overuren. 

Ik weet zeker dat het boek van Lale Gül mijn lieve Ellen nog meer in het lezershart en onderwijzeressenhart zou raken dan het mij al deed. Ellen werkte jarenlang aan de Marco Pololaan op het Utrechtse Kanaleneiland op wat wij toen nog zonder stokslagen een zwarte school noemden. Ellen verzette zich tegen de achterstelling van dochters ten opzichte van zonen onder het mom van Gods wil en het geloof. Ze probeerde maar al te vaak de ouders van haar kleuters en van haar oudere leerlingen te overreden tot gelijke kansen voor jongens én meisjes en ook hetzelfde respect naar meisjes toe als naar jongens. De NS Publieksprijs wordt, als ik het goed heb, 17 november uitgereikt. Er kan nog altijd worden gestemd. Met mijn niet uit te roeien engagement en alles wat ik in onze huidige maatschappij om me heen zie gebeuren, is er onder de genomineerden, mijns inziens, geen betere en meer op de huidige tijd toegesneden kandidaat dan de montere Turkse die in Amsterdam-West opgroeide en niet alles voor zoete koek wilde slikken. Muziek mocht van thuis niet, verzucht ze. Daten was verboden. Het hebben van vrienden van het andere geslacht was onwettig. Je leuk kleden en opmaken was vies en immoreel. Maar Gül wilde zelf haar keuzes maken en niet een leven opgedrongen krijgen. IK WIL LEVEN werd dan ook de titel van het boek van de jonge vrouw die niet uit de plaatselijke bibliotheek was weg te slaan en die Nederlands aan de Vrije Universiteit ging studeren. Ze vree met de zoon van een donateur van de PVV uit Den Haag. Die kerel schrok aanvankelijk. Maar niet voor lang. Die PVV-vader was er kapot van toen de verkering van zijn zoon met Lale op een gegeven moment uit raakte. Het kan verkeren. Welnu, zonet gestemd en het kan nog. Het kan nog op www.NS-publieksprijs.nl

Heel mooi was wat medegenomineerde Johan Derksen afgelopen vrijdagavond op tv zei. Derksen hoopte dat hij niet zou winnen. En al helemaal niet die glibber familie van de Meilandjes. En ook anderen niet. Geen Hendrik Groen. Maar zeker hijzelf ook niet. Derksen had al op Gül gestemd. Net als wij. Gek eigenlijk maar bij veel gebeurtenissen gaan de gedachten terug naar enkele jaren geleden, of langer nog. Ooit liet ik me als hogeschooldocent strikken om op zondagen vrijwillig les te geven aan jonge kinderen van tussen de acht en elf uit de achterstandswijken van Tilburg-Noord met zo’n kolossaal flatgebouw als de Sibelius met 25 nationaliteiten. Daar verbleven we eens met een groep derdejaars studenten voor een boekwerkje waarvan Ellen tot de eindredactie behoorde. Ze had toen al de ziekte van Parkinson en LB. Dapper las ze thuis, ook voor haar eigen brein, de teksten van de studenten. Met de kinderen van de weekendschool speelden we de journalistiek na. Iedereen moest goed opletten en wie dat niet deed en een beetje lawaai zat te produceren die werd zijn bekertje limonade afgepakt. Zo’n beetje de ergste waarschuwing die we konden bedenken. Vertelde ik mijn vijftig deelnemertjes aan de weekendschool over de vuurwerkdode in Nieuwegein rond de eeuwwisseling. Hoofd weg. De kinderen luisterden met open mond en hun donkere kijkers glansden van nieuwsgierigheid. Vertel meester, vertel! Een jaar na het drama, met de kerstdagen en een nieuwe jaarwisseling op de stoep, zo vertelde ik de kinderen, mocht ik de vrouw van de overleden vuurwerkafsteker bij haar thuis interviewen en ze was intussen bevallen van een baby die in de box lag te spartelen.

Wat zouden mijn leerlingen van tussen de acht en elf aan die mevrouw hebben gevraagd als niet ik maar zij haar hadden mogen interviewen. Het waren allemaal jongens die hun hand meteen opstaken. Rumoer. Macho’s. Suriname, de Antillen, Marokko, Kaapverdië, Somalië, ik had de halve wereld met een bekertje limonade voor mijn neus staan. Ho ho ho, niet allemaal tegelijk, niet door mekaar schreeuwen, het is hier een hogeschool hoor, en niet morsen met die bekertjes! Ze zouden die mevrouw vragen hoe duur het vuurwerk was geweest dat tot de dood van haar man had geleid. En waar haar man dat vuurwerk had gekocht. En hoeveel. En of hij het met de auto was gaan kopen of op de fiets. De meisjes bleven stil. Die hoorde je niet. Alhoewel, ik hoorde ze denken: wel een piemel maar geen verstand. Bij een pilaar zat een heel frêle donker poppetje te popelen om iets te zeggen maar ze durfde niet. Ze was nerveus. Toen ik haar aankeek, keek ze geschrokken weg. Wie was zij? Ze wilde dierenarts worden, had ze tijdens de rondvraag verlegen gefluisterd. Haar ouders kwamen uit Angola. Burgeroorlog en gevlucht voor de massale slachtpartijen, dacht ik nog. Het meisje was negen. Wat zou zij de vrouw van de overleden vuurwerkafsteker hebben gevraagd? Ze keek schichtig om zich heen. Nou? Weer fluisterde ze. ‘Meneer, ik zou hebben gevraagd hoe die mevrouw het haar kindje ging vertellen wat er met haar vader was gebeurd.’ Pas negen! Ik stond versteld. Ik geloof dat ik ging applaudisseren. Daar had ik toen letterlijk een handje van bij fantastische antwoorden. En ja? Nog meer? Je kon een speld horen vallen. Het meisje kreeg een heel klein beetje zelfvertrouwen. ‘Wanneer zou die mevrouw het haar kindje vertellen, hoe oud moest het kindje dan zijn?’ Naderhand kwam ik het meisje met Angolese ouders op de gang tegen. ‘Meneer, ik wil geen dierenarts meer worden, ik wil journalist worden.’ Zo ontwapenend. ‘Ja, zei ik toen, jij moet journalist worden en ze zouden je hier op de hogeschool eigenlijk nu al moeten inschrijven, maar je moet nog even geduld hebben. ‘Ze knikte en huppelde opgewekt weg alsof ze achter een knikker aan liep.

Bij Lale Gül moest ik onwillekeurig terugdenken aan de weekendschool in Tilburg. Nooit tijdens de les bij een meisje haar bekertje limonade hoeven afpakken. Bij de jongens wel een keer of acht, per lesochtend. Bij Lale Gül ook moeten denken aan het boek over de bevoorrechte meisjes in Afghanistan die tot hun pubertijd voor jongen mogen doorgaan. Meisjes als stille wateren met diepe gronden. Alle aandacht naar de jongens. Zonder de bedoeling te hebben al te zeer te generaliseren. Bij Lale Gül in haar familiekring mochten de jongens gemakkelijk voor hun seksualiteit uitkomen. Het werd zelfs aangemoedigd. Zij daarentegen moest maar aan één ding denken en er ook naar handelen: deugdzaamheid. Niets nieuws onder de zon? Het maakt haar er niet minder om de NS-publieksprijs te ontvangen. De titel van haar debuut dekte de lading volledig. Ze koos tegen de stroom in voor het zelfbeschikkingsrecht, anders dan de tegenstanders van vaccinatie vanwege Covid-19. Geen egoïsme versus egoïsme. De vaccinatieweigeraars leggen het begrip zelfbeschikking schandalig verkeerd uit. Of zoals een zorghotel dat eens deed. Zelf was ik even op verkenning naar Brussel omdat ik daar voor een workshop was gevraagd. Het gasthotel had Ellen op bed achtergelaten zonder de houten zijkantbescherming omhoog te doen. Ellen kon dus uit bed vallen en zou dat waarschijnlijk niet overleven. Gevraagd naar het waarom. De regels. Het protocol. Het zelfbeschikkingsrecht van Ellen. Haar privacy. Die ging voor haar veiligheid. Daar heb je veel aan, aan die privacy, aan dat zelfbeschikkingsrecht, als je dood op de grond ligt.

****

Hallo Johan, uiteraard op Lale Gül gestemd, wat denk je wát! Al lang voordat Derksen dat verkondigde. Ik vrees dat die Meiland wint. Groet aan allen in ons vriendenclubje. En Ellen vijf jaar thuis verzorgd, dat verdiende een felicitatie met digitale kus voor haar en een bos bloemen natuurlijk. Jan van Ewijk.

Johan en Ellen, ook ik heb op ‘Ik wil leven’ gestemd voor de NS-Publieksprijs. Ik zie jullie op de borrel in verband met het bijzondere feit dat Ellen nu alweer vijf jaar volledig terug is thuis. Charles.

Op deze aflevering van de serie blogs (welke de 260 voorbij is) komen meer reacties binnen van Gül-stemmers. Annelies uit de Spaarndammerbuurt in Amsterdam bijvoorbeeld en collega Annet van der Sloot bij het voormalige Parool Sport.

Bloemen voor Ellen. Zo-even afgeleverd door onze bloemist en meteen op de foto gezet: het boeket van Wietske en John uit Leeuwarden. Veel reacties op Ellen nu vijf jaar weer fulltime thuis. Over enkele dagen de bescheiden receptie in kleine kring. Laten we het woord ‘receptie’ eigenlijk maar tussen aanhalingstekens plaatsen, het is gewoon even het glas heffen met de harde kern. En een kop Javaanse pindasoep.
Carpe diem, en ook Wil Ketz bedankt voor alle attenties. En Wil bovendien gecondoleerd met het overlijden van haar ex-man voor wie ze de laatste jaren nog herhaaldelijk in de bres sprong.


Johan